Wścieklizna u psa – czy da się leczyć?

Głównym wektorem, czyli rezerwuarem i roznosicielem wścieklizny w Polsce oraz w Europie, są zwierzęta dziko żyjące. Zalicza się do nich przede wszystkim lisy rude, nietoperze, jenoty, borsuki, a także kuny. 

Wirus wścieklizny znajduje się w ślinie chorego zwierzęcia. Aby doszło do transmisji (przeniesienia zakażenia), patogen musi przedostać się do krwiobiegu ofiary. Jak najczęściej do tego dochodzi?

• Pogryzienie – to absolutnie najczęstsza i najbardziej ryzykowna droga zakażenia. Zęby chorego zwierzęcia przebijają skórę, bezpośrednio wprowadzając zainfekowaną ślinę do rany.

• Zadrapanie – pazury dzikich zwierząt są często zanieczyszczone ich własną śliną.

• Polizanie uszkodzonej skóry lub błon śluzowych – wirus może wniknąć do organizmu nawet wtedy, gdy zarażony pies poliże mikroskopijną ranę na ręce człowieka, spojówki oczu lub śluzówkę jamy ustnej.

Patogeneza, czyli wędrówka wirusa w organizmie psa

Co dokładnie dzieje się w ciele psa od momentu ugryzienia przez wściekłego lisa? Wirus nie wywołuje objawów natychmiast. Na początku namnaża się lokalnie w tkance mięśniowej w miejscu zranienia. Ten proces może trwać od kilku dni do kilku tygodni. Zwierzę zachowuje się wówczas całkowicie normalnie, a rana często zdąży się już zagoić.

Następnie patogen dociera do obwodowych włókien nerwowych i zaczyna swoją bezlitosną wędrówkę w górę – wzdłuż rdzenia kręgowego, prosto do mózgu. Wirus porusza się wewnątrz nerwów z prędkością około 3 milimetrów na godzinę. Z tego powodu czas inkubacji (okres wylęgania się choroby) jest niezwykle zróżnicowany. Jeśli pies został ugryziony w tylną łapę, wirus będzie wędrował do mózgu znacznie dłużej, niż gdyby rana znajdowała się na pysku czy karku. Zazwyczaj okres ten wynosi od 1 do 3 miesięcy, ale w literaturze weterynaryjnej odnotowano przypadki, w których objawy pojawiły się dopiero po roku.

Kiedy wirus opanuje mózg, wywołuje ostre zapalenie mózgu i opon mózgowych. Dopiero wtedy rozprzestrzenia się do innych narządów – w tym do ślinianek. Od tego momentu pies zaczyna wydalać wirusa wraz ze śliną, stając się śmiertelnym zagrożeniem dla otoczenia, często jeszcze zanim pojawią się pełne objawy kliniczne.

Kliniczne objawy wścieklizny u psa (faza po fazie)

Wścieklizna nie daje jednego, konkretnego obrazu klinicznego u każdego pacjenta. Przebieg choroby potrafi być bardzo zwodniczy. W klasycznym ujęciu dzieli się go na trzy następujące po sobie fazy.

Faza zwiastunowa (prodromalna)

To początek końca, trwający zazwyczaj od 2 do 3 dni. Główne zmiany dotyczą zachowania. Pies, który do tej pory był radosny i ufny, może stać się nagle wycofany, lękliwy i unikać kontaktu z domownikami. Zdarza się również reakcja odwrotna – psy niezależne stają się niezwykle natarczywe w domaganiu się pieszczot. Często pojawia się gorączka, rozszerzenie źrenic, utrata apetytu i intensywne wylizywanie lub gryzienie miejsca, w którym doszło do zakażenia (tzw. przeczulica).

Faza szałowa (pobudzenia)

Najbardziej charakterystyczny i niebezpieczny etap choroby, trwający zazwyczaj od 1 do 7 dni. Zwierzę całkowicie traci kontrolę nad swoimi odruchami. Staje się agresywne i może atakować bez żadnego ostrzeżenia, rzucając się na inne psy, ludzi, a nawet gryząc meble, kamienie, ziemię czy własne kończyny (zjawisko tzw. spaczonego apetytu – pica). U psów obserwuje się silną nadwrażliwość na światło i dźwięki, dezorientację, omamy oraz tendencję do bezcelowej ucieczki i włóczęgostwa.

Faza porażenna

Ostatnie stadium, które prowadzi bezpośrednio do zgonu. Uszkodzenia tkanki nerwowej są już tak rozległe, że dochodzi do postępującego paraliżu mięśni. Zaczyna się on najczęściej od mięśni twarzoczaszki, żuchwy i gardła. Pies nie jest w stanie przełykać własnej śliny, co powoduje intensywny ślinotok, a opadnięta żuchwa uniemożliwia mu zamknięcie pyska. Zmienia się również ton głosu zwierzęcia (chrypka lub bezgłośne szczekanie). Paraliż postępuje na resztę ciała, prowadząc do śpiączki, a ostatecznie do śmierci z powodu niewydolności oddechowej.

Wścieklizna cicha

Należy pamiętać, że u wielu psów faza szałowa w ogóle nie występuje. W takich przypadkach po kilkudniowym okresie apatii zwierzę od razu przechodzi do fazy porażeń. To bardzo niebezpieczne zjawisko, ponieważ opiekun, widząc dławiącego się i śliniącego psa, często próbuje włożyć mu rękę do pyska, podejrzewając zakrztuszenie ciałem obcym. To prosta droga do zakażenia człowieka.

Rozpoznanie i diagnostyka w medycynie weterynaryjnej

Jednym z najtrudniejszych aspektów tej choroby jest to, że u zwierząt nie ma możliwości zdiagnozowania wścieklizny ze 100% pewnością na żywym organizmie. Żadne badanie krwi, moczu czy śliny nie da jednoznacznej i wiarygodnej odpowiedzi.

Jeśli u psa występują objawy neurologiczne sugerujące wściekliznę lub jeśli pies o nieznanym statusie szczepień pogryzł człowieka, lekarz weterynarii nakłada na zwierzę 15-dniową obserwację urzędową. Ponieważ psy wydalają wirusa wraz ze śliną najwyżej na kilka dni przed pojawieniem się śmiertelnych objawów, przetrwanie 15 dni bez pogorszenia stanu zdrowia wyklucza zakażenie w momencie ugryzienia.

Jeśli jednak zwierzę umrze w trakcie obserwacji, jego ciało trafia do specjalistycznego laboratorium weterynaryjnego. Potwierdzenie choroby opiera się na badaniu pośmiertnym tkanki mózgowej, w której szuka się wirusa metodą immunofluorescencji oraz charakterystycznych wtrętów wewnątrzkomórkowych, zwanych ciałkami Negriego.

Wścieklizna u psa – leczenie i profilaktyka. Czy da się wyleczyć tę chorobę?

Moment, w którym u psa rozwiną się kliniczne objawy zapalenia mózgu, oznacza absolutny koniec nadziei. Na pytanie, czy da się wyleczyć wściekliznę u zwierząt, odpowiedź jest kategoryczna: nie.

Wścieklizna to choroba charakteryzująca się niemal 100% śmiertelnością. Co niezwykle istotne z punktu widzenia opiekuna – w Polsce oraz w większości krajów świata, prawo bezwzględnie zakazuje leczenia wściekłych zwierząt. Nie wynika to z braku chęci czy empatii lekarzy, ale z gigantycznego zagrożenia, jakie wirus stanowi dla zdrowia publicznego. Utrzymywanie przy życiu siewcy wirusa jest zbyt niebezpieczne. Zwierzę z potwierdzoną diagnozą kliniczną poddaje się eutanazji.

Brak możliwości leczenia stawia w centrum uwagi jedyne działające narzędzie, jakim dysponujemy. Skuteczne leczenie i profilaktyka w tym przypadku opierają się całkowicie na zapobieganiu. Tylko szczepienia zapobiegawcze są w stanie przygotować układ immunologiczny psa do walki z wirusem, zanim ten dotrze do mózgu.

Wścieklizna jako zoonoza – bezpośrednie zagrożenie dla człowieka

Wścieklizna zabija rocznie dziesiątki tysięcy ludzi na świecie, z czego ogromna większość zakażeń to skutek pogryzień przez nieszczepione psy. Jak postępować, gdy ugryzie nas pies o nieznanym statusie immunologicznym (np. bezpański lub dziki)?

1. Szybka pierwsza pomoc – ranę należy natychmiast i intensywnie przemywać przez kilkanaście minut bieżącą wodą z dużą ilością mydła. Wirus posiada osłonkę lipidową (tłuszczową), którą zwykłe szare mydło skutecznie niszczy, drastycznie zmniejszając miano wirusa w ranie.

2. Dezynfekcja – ranę po umyciu należy odkazić np. jodyną lub płynem antybakteryjnym i zabezpieczyć jałowym opatrunkiem.

3. Wizyta na SOR – natychmiastowa wizyta u lekarza medycyny zakaźnej lub na oddziale ratunkowym jest koniecznością. Lekarz oceni stopień narażenia.

4. Profilaktyka poekspozycyjna (PEP) – jeśli ryzyko jest wysokie, człowiekowi podaje się serię szczepionek przeciw wściekliźnie (obecnie są to nowoczesne szczepionki w ramię, a nie bolesne zastrzyki w brzuch, jak miało to miejsce w przeszłości). W ciężkich przypadkach rany zanieczyszczonej śliną stosuje się również immunoglobuliny (gotowe przeciwciała) podawane bezpośrednio w okolice ugryzienia. Czas ma tu kluczowe znaczenie.

Prawne aspekty wścieklizny w Polsce

Walka ze wścieklizną jest tak istotna dla państwa, że zaszczepienie psa nie jest dobrą wolą właściciela, lecz jego prawnym obowiązkiem. Co mówią polskie przepisy?

• Pierwsze szczepienie – zgodnie z ustawą o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, każdy pies w Polsce musi zostać zaszczepiony przeciwko wściekliźnie najpóźniej w ciągu 30 dni od ukończenia 3. miesiąca życia.

• Szczepienia przypominające – odporność po szczepionce z czasem spada, dlatego obowiązkowe szczepienie należy powtarzać równe 12 miesięcy od daty poprzedniego podania leku.

• Kary – uchylanie się od tego obowiązku stanowi wykroczenie i podlega karze grzywny nakładanej przez policję lub straż miejską. W przypadku, gdy nieszczepiony pies pogryzie człowieka, właściciel ponosi odpowiedzialność karną i cywilną.

Ponadto, jeśli planujesz podróż z psem do niektórych krajów (np. poza obszar Unii Europejskiej lub do Wielkiej Brytanii w określonych procedurach), samo zaświadczenie o szczepieniu może nie wystarczyć. Konieczne bywa wykonanie miareczkowania przeciwciał – specjalistycznego badania krwi, które potwierdza, że po podanej szczepionce organizm psa faktycznie wyprodukował ochronny poziom przeciwciał.

Najpopularniejsze mity na temat wścieklizny u psów

Wiedza społeczeństwa na temat wścieklizny wciąż bywa oparta na kinematografii i miejskich legendach, co prowadzi do błędów, które mogą kosztować życie. Rozprawmy się z największymi mitami.

MIT 1: Wściekły pies zawsze rzuca się na ludzi i toczy pianę z pyska. 

Jak omówiliśmy wcześniej, faza szałowa może nie wystąpić. Pies może być bardzo spokojny, wręcz osowiały, ze swobodnie opadającą żuchwą. Toczenie piany z pyska to nic innego jak nadmierny ślinotok wywołany paraliżem mięśni połykowych – zwierzę dławi się własną śliną.

MIT 2: Mój pies nie wychodzi za ogrodzenie/mieszka w bloku, więc nie może się zarazić.

Żadne ogrodzenie nie zatrzyma wściekłego nietoperza, który może wpaść na poddasze, czy zakażonego lisa, który wejdzie na posesję pod osłoną nocy w poszukiwaniu resztek jedzenia. Nawet pies "kanapowy" wymaga ochrony, ponieważ wirus jest nieobliczalny, a szczepienie jest ustawowym obowiązkiem.

MIT 3: Coroczne szczepienia są toksyczne i niszczą nerki psa. 

Nowoczesne szczepionki przeciwko wściekliźnie należą do najbezpieczniejszych preparatów dostępnych na rynku weterynaryjnym. Odczyny poszczepienne, o ile występują, są zazwyczaj bardzo łagodne i obejmują miejscową bolesność czy jednodniową ospałość; bardzo rzadko zdarzają się poważniejsze reakcje anafilaktyczne. Wstrzymywanie się od szczepień z obawy o zdrowie psa jest narażaniem go na pewną, makabryczną śmierć w przypadku zakażenia.

Szczepienie przeciwko wściekliźnie w VET-POINT

Zmierzenie się z wirusem wścieklizny to z góry przegrana walka. Choroba ta od tysiącleci nie poddaje się żadnym próbom leczenia, przypominając nam, jak bardzo jesteśmy zależni od medycznej profilaktyki. Regularne szczepienia to nie tylko spełnienie prawnego obowiązku. To wyraz najwyższej troski o ukochanego czworonoga i dbałość o bezpieczeństwo Twoich bliskich.

Nie zostawiaj zdrowia swojego psa ślepemu losowi. Jeśli kalendarz szczepień Twojego pupila wskazuje, że minął rok od ostatniej wizyty, czas działać. Zapraszamy do Przychodni Weterynaryjnej VET-POINT na warszawskiej Białołęce. W spokojnej i profesjonalnej atmosferze zbadamy Twojego przyjaciela i podamy ratującą życie szczepionkę. Skontaktuj się z nami już dziś pod numerem telefonu 665 630 016 lub umów się błyskawicznie korzystając z naszej rezerwacji on-line. Nasz adres to ul. Jana Kowalczyka 9 lok. 9F, Warszawa. Zadbaj o bezpieczną przyszłość – dla niego i dla siebie.